ในแผน NDC 3.0 ประเทศไทยตั้งเป้าการปล่อยก๊าซเรือนกระจกเป็นศูนย์ภายในปี 2050 หรือแปลว่าในอีกไม่ถึงยี่สิบห้าปีข้างหน้า ระบบเศรษฐกิจและสังคมไทยจำเป็นต้องพลิกจากระบบแบบเก่าสู่ระบบแบบใหม่ และเป็นไปได้ที่การเปลี่ยนผ่านครั้งใหญ่นี้อาจทิ้งใครหลายคนไว้ข้างหลัง หากไม่มีการคิดอย่างถี่ถ้วนต่อคำว่า “การเปลี่ยนผ่านที่ยุติธรรม (Just Transition)”
ในความท้าทายที่ยิ่งใหญ่ของคนไทยและโลกทั้งใบ CFNT ร่วมกับ Asia Research and Engagement (ARE) จัดเวทีเสวนา Financing Thailand’s Just Transition: Bridging Mitigation, Adaptation and Social Equity โดยเชิญผู้เชี่ยวชาญทั้งในไทยและต่างประเทศเพื่อพูดคุยและแลกเปลี่ยนองค์ความรู้และประสบการณ์ ดังนี้
- ธนิดา ลอเสรีวานิช หัวหน้าทีมวิจัย เครือข่ายการเงินเพื่อรับมือกับภาวะโลกรวน
- เบน แมคคาร์รอน ผู้ก่อตั้งและประธานเจ้าหน้าที่ฝ่ายบริหาร Asia Research & Engagement (ARE) Group
- เคท ฮิวส์ ผู้เชี่ยวชาญอาวุโสด้านภาวะโลกรวน ธนาคารพัฒนาเอเชีย (ADB)
- นรุตม์ บัวขจร ผู้จัดการโครงการมอนซูนวินด์ (Monsoon Wind) โดย Impact Electron Siam Company Limited
- ธารา บัวคำศรี ผู้อำนวยการโครงการ Climate Connectors
- ดำเนินรายการโดย ไหว-ชิน ชาน ผู้อำนวยการฝ่ายวิจัย Asia Research & Engagement (ARE) Group
สถานการณ์การเปลี่ยนผ่านอย่างยุติธรรมในประเทศไทยและภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เป็นอย่างไร ภาคเอกชนและภาคการเงินคิดอย่างไรต่อการเปลี่ยนผ่านที่ยุติธรรม และพวกเขาควรทำอย่างไรเพื่อให้การพัฒนาควบคู่ไปกับความยั่งยืนของชุมชน หาคำตอบได้ในสรุปเวทีเสวนาชิ้นนี้
เงินทุนเพิ่มขึ้น แต่ยังมีคนถูกทิ้งไว้ข้างหลัง – เครือข่ายการเงินเพื่อรับมือกับภาวะโลกรวน
“การจัดสรรงบประมาณเป็นหัวใจสำคัญของการเปลี่ยนผ่านอย่างยุติธรรม การเสริมศักยภาพหน่วยงานภาครัฐ ควบคู่กับการเรียนรู้จากแนวทางที่ชุมชนขับเคลื่อน จะช่วยให้เงินทุนไปถึงผู้ที่ต้องการมากที่สุด” ธนิดา ลอเสรีวานิช หัวหน้าทีมวิจัย เครือข่ายการเงินเพื่อรับมือกับภาวะโลกรวน
ในมุมของธนิดา ภาพรวมของการเงินเพื่อรับมือกับภาวะโลกรวนในประเทศไทยถือว่าอยู่ในระดับกลาง โดยข้อมูลจาก Thailand Climate Finance Tracker 2026 ชี้ว่า เงินลงทุนเพื่อการรับมือกับภาวะโลกรวนในประเทศไทยมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ โดยนับตั้งแต่ปี 2018 – เดือนพฤษภาคม ปี 2025 ประเทศไทยมีเงินทุนสะสมเพื่อการลดก๊าซเรือนกระจกราว 2 ล้านล้านบาท และเงินทุนสะสมเพื่อการปรับตัวต่อภาวะโลกรวนราว 280,000 ล้านบาท
แต่เงินลงทุนในการปรับตัวต่อภาวะโลกรวนที่เพิ่มขึ้น ไม่ได้หมายถึงประสิทธิภาพเสมอไป โดย CFNT พบว่า ประเทศไทยยังใช้เงินลงทุนเพื่อการปรับตัวต่อภาวะโลกรวนของกลุ่มเด็ก ผู้สูงอายุ ผู้หญิง และคนพิการน้อยกว่า 4% ของเงินทุนด้านการปรับตัวต่อภาวะโลกรวนทั้งหมด ซึ่งถือว่าน้อยและน่ากังวลเมื่อเทียบกับระดับความเสี่ยงต่อภาวะโลกรวนของประเทศไทย
หัวหน้าทีมวิจัยของ CFNT มองว่า การจัดสรรเงินเพื่อการเปลี่ยนผ่านอย่างยุติธรรมจำเป็นต้องดำเนินการพร้อมกันใน 2 รูปแบบ
- รูปแบบแรกจากบนลงล่าง ธนิดาแลกเปลี่ยนประสบการณ์การเก็บข้อมูลเพื่อจัดทำ Thailand Climate Finance Tracker ซึ่งทำให้พบว่า หลายโครงการของรัฐยังไม่มีการระบุจุดประสงค์ด้านการปรับตัวต่อภาวะโลกรวนที่ชัดเจน ดังนั้น บุคลากรภาครัฐจึงจำเป็นต้องเสริมความรู้และศักยภาพเพื่อให้มีความเข้าใจในการปรับตัวต่อภาวะโลกรวนมากยิ่งขึ้น เพื่อให้สามารถจัดสรรงบประมาณได้ตรงจุด และให้ความสำคัญกับกลุ่มเด็ก ผู้สูงอายุ ผู้หญิง และคนพิการมากขึ้น
- รูปแบบสองจากล่างขึ้นบน ธนิดาเล่าถึงประสบการณ์จากเพื่อนร่วมงานของเธอจากจีนที่เล่าถึงชุมชนที่ต้องรับมือกับความร้อน โดยคนในชุมชนพบว่าผู้ที่ใช้วีลแชร์ไม่สามารถใช้วีลแชร์ได้ในช่วงอากาศร้อน พวกเขาจึงหาวิธีจัดการเรื่องดังกล่าว ก่อนเสนอเรื่องไปถึงรัฐบาลท้องถิ่น สะท้อนว่าชุมชนเองก็สามารถพัฒนาวิธีรับมือภาวะโลกรวนที่สอดรับกับพื้นที่ของตนเอง และประเทศไทยก็ควรมีช่องทางที่คนในชุมชนจะสามารถผลักดันข้อเสนอเข้าสู่หน่วยงานระดับท้องถิ่นได้
ธนิดาทิ้งท้ายถึงความสำคัญของการลงทุนเพื่อการปรับตัวเพื่อรับมือภาวะโลกรวนอย่างมีประสิทธิภาพ เพื่อหลีกเลี่ยง ‘การปรับตัวที่ก่อโทษ (maladaptation)’ หรือการปรับตัวที่ไม่ทำให้ปัญหาหมดลง แต่อาจเพิ่ม ย้าย หรือเปลี่ยนรูปแบบของปัญหาไม่ว่าในพื้นที่เดิมหรือไปสู่พื้นที่อื่น โดยเธอมีข้อเสนอถึงสถาบันการเงิน 4 ประการ เพื่อร่วมเป็นส่วนหนึ่งในการคัดกรองและป้องกันไม่ให้เกิดการปรับตัวที่ก่อโทษ
- ในการลงทุนหรือกู้เงิน สถาบันการเงินควรจะกำหนดให้มีการระบุวัตถุประสงค์และสถานที่ให้ชัดเจน เพราะการปรับตัวต่อภาวะโลกรวนเป็นเรื่องที่มีความเฉพาะพื้นที่มาก และแนวทางแก้ปัญหาในพื้นที่หนึ่งอาจใช้ไม่ได้กับอีกพื้นที่หนึ่ง
- นำแนวคิดการปรับตัวที่ก่อโทษเข้าไปเป็นส่วนหนึ่งในการประเมินการปล่อยกู้
- นำหลักการที่มีอยู่แล้วใน Thailand Taxonomy เช่น Do No Significant Harm และ Minimum Social Safeguards เพื่อช่วยคัดกรองความเสี่ยงของโครงการ
- การติดตามโครงการอย่างต่อเนื่อง เพราะผลกระทบจากการปรับตัวที่ก่อโทษ มักเกิดขึ้นภายหลังการก่อสร้างหรือดำเนินโครงการ
ทำอย่างไรให้บริษัทและชุมชนเติบโตเคียงข้างกัน – Impact Electron Siam
“ในฐานะผู้พัฒนาโครงการ บทบาทของเราไม่ใช่เพียงลดผลกระทบ แต่ต้องสร้างประโยชน์ที่จับต้องได้ให้กับชุมชนด้วย สิ่งนี้เริ่มจากการรับฟังและพยายามทำความเข้าใจคนในชุมชนโดยเฉพาะกลุ่มเปราะบาง ยึดมั่นในพันธสัญญา และนำไปปฏิบัติอย่างจริงจัง ท้ายที่สุดแล้ว หัวใจอยู่ที่สองสิ่ง คือความไว้วางใจและความเคารพ” นรุตม์ บัวขจร ผู้จัดการโครงการโครงการมอนซูนวินด์ (Monsoon Wind) โดย Impact Electron Siam Company Limited
นรุตม์ประเมินสถานการณ์ของไทยไว้ที่ราว 5 เต็ม 10 เขาเห็นว่ากฎหมายและกฎระเบียบ รวมถึงมาตรการคุ้มครองสิ่งแวดล้อมและสังคมของสถาบันการเงินไทยมีแล้ว แต่สิ่งสำคัญคือการนำไปปฏิบัติอย่างจริงจังและต่อเนื่อง
นรุตม์เริ่มต้นด้วยการเล่าย้อนถึงจุดเริ่มต้นของโครงการมอนซูนวินด์ โครงการกังหันลมผลิตไฟฟ้าในพื้นที่พลังงานลมในพื้นที่ห่างไกลบริเวณภาคใต้ของ สปป.ลาว โดยเขาเล่าว่าโครงการนี้เริ่มต้นขึ้นด้วยความตั้งใจที่จะพัฒนาชุมชนควบคู่ไปกับการเติบโตของโครงการ ระหว่างโครงการจึงมีการทำงานร่วมกับชุมชนอย่างต่อเนื่อง ทั้งจัดกระบวนการปรึกษาหารือกับผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย การสนทนากลุ่มย่อยกับผู้หญิงและกลุ่มเปราะบาง ซึ่งนำไปสู่การทำแผนพัฒนาชุมชน แผนฟื้นฟูวิถีชีวิต และกลไกรับเรื่องร้องเรียนจากชุมชน
ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นคือ โครงการกังหันลมขนาดใหญ่จำนวน 133 ต้น ที่ครอบคลุมพื้นที่ 29 หมู่บ้านและมีประชากรรวมกันกว่า 16,000 คน แต่กลับไม่มีการย้ายผู้อยู่อาศัยในชุมชนออกจากพื้นที่เลย
นรุตม์เสริมว่ามีการนำหลักการเดียวกันนี้ไปใช้กับผู้รับเหมา โดยจัดทำระบบที่เรียกว่า Permit to Start Work กล่าวคือ ก่อนผู้รับเหมาจะเริ่มก่อสร้างในแต่ละพื้นที่ ต้องแสดงให้เห็นก่อนว่าได้จัดการตามข้อกำหนดด้านสิ่งแวดล้อมและสังคมทั้งหมดแล้ว มิฉะนั้นจะไม่สามารถเริ่มงานได้
เขาทิ้งท้ายว่ากลไกหนึ่งที่จะช่วยให้โครงการต่างๆ คำนึงถึงการเปลี่ยนผ่านที่ยุติธรรมคือ การกำกับดูแลจากผู้ปล่อยเงินกู้ เขายกตัวอย่างโครงการมอนซูนวินด์ ซึ่ง ADB เข้ามากำกับและตรวจสอบด้านสิ่งแวดล้อมและสังคมอย่างละเอียด ตั้งแต่ระหว่างก่อสร้างตลอดจนภายหลังการดำเนินงาน เพื่อให้มั่นใจว่าโครงการยังคงปฏิบัติตามข้อตกลงด้าน safeguards ที่ให้ไว้อย่างต่อเนื่อง โดยเขาทิ้งท้ายว่าผู้ให้กู้สามารถสั่งให้โครงการแก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้นในพื้นที่ ตลอดจนสามารถระงับการเบิกจ่ายเงินทุน ซึ่งเป็นสิ่งสำคัญที่สุดในมุมของนักลงทุน
เปลี่ยนกรอบคิด เพื่อจับคู่โครงการกับเครื่องมือการเงิน – ธนาคารพัฒนาเอเชีย
“การเปลี่ยนผ่านอย่างยุติธรรมไม่ควรปล่อยให้ประเด็นทางสังคมตามมาหลังการตัดสินใจลงทุน แล้วค่อยจัดการในฐานะความเสี่ยงที่ต้องบรรเทาเท่านั้น หากเราระบุความเสี่ยงและความต้องการด้านเศรษฐกิจและสังคมได้ตั้งแต่ต้น ก็จะสามารถออกแบบให้เป็นส่วนหนึ่งของการลงทุน และมองเห็นการสนับสนุนที่จำเป็นควบคู่กัน เช่น การพัฒนาทักษะแรงงาน การศึกษา และระบบคุ้มครองทางสังคม ซึ่งบางกรณีอาจต้องเกิดขึ้นก่อน” เคท ฮิวส์ ผู้เชี่ยวชาญอาวุโสด้านภาวะโลกรวน ธนาคารพัฒนาเอเชีย (ADB)
เคทเริ่มต้นด้วยการอธิบายว่า ปัจจุบัน ADB ให้ความสำคัญกับการเปลี่ยนที่ยุติธรรมและคำนึงถึงกลุ่มเปราะบางทุกฝ่าย ในปี 2026 จึงได้มีการพัฒนากรอบแนวคิดใหม่สำหรับการประเมินและจัดการความเสี่ยงที่ครอบคลุมด้านสิ่งแวดล้อมและสังคมอย่างรอบด้าน อาทิ สภาพการจ้างงาน ความปลอดภัยของชุมชน การเวนคืนที่ดิน และการมีส่วนร่วมของผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย รวมถึงความยากจนและผลกระทบทางสังคม
ในมุมของ ADB การเปลี่ยนผ่านที่ยุติธรรมคือ โอกาสในการเปลี่ยนผ่านสำคัญทั้งด้านสิ่งแวดล้อม เศรษฐกิจ และสังคม ดังนั้น ADB จึงเสนอให้นักลงทุนรับความช่วยเหลือทางเทคนิคตั้งแต่ต้นทาง เพื่อให้ ADB ช่วยระบุความเสี่ยง ผลกระทบทางเศรษฐกิจและสังคม รวมถึงการลงทุนเสริมที่จำเป็น เช่น การพัฒนาทักษะแรงงาน การปรับหลักสูตรการศึกษา ระบบคุ้มครองทางสังคม และการลงทุนทางสังคมด้านอื่น ซึ่งในบางกรณี การลงทุนเสริมเหล่านี้จะช่วยเปิดทางให้การลงทุนด้านภาวะโลกรวนดำเนินได้ง่ายขึ้น
เคทชี้ว่าการที่เราจะผลักดันให้เงินทุนเข้าถึงกลุ่มเปราะบางมากยิ่งขึ้น ขั้นแรกเราจำเป็นต้องออกจากกรอบคิดเรื่องเงินทุนแบบโครงการต่อโครงการ และหันมาวางแผนโครงการแบบบูรณาการเพื่อทำให้เห็นภาพใหญ่ว่า โครงการมีผลตอบแทนทางเม็ดเงินและและสังคมอย่างไร ภาคเอกชนสามารถลงทุนส่วนใดได้ ส่วนใดควรเป็นบทบาทของงบประมาณภาครัฐ ตัวอย่างเช่น การพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานในท้องถิ่น หรือการสนับสนุน SMEs อาจเป็นส่วนหนึ่งของการกู้ยืมจากภาครัฐ หลังจากนั้น จึงค่อยมาจับคู่เครื่องมือทางการเงินกับเป้าหมายต่างๆ เช่น เงินให้เปล่า พันธบัตรเพื่อการเปลี่ยนผ่านอย่างยุติธรรม หรือการใช้การค้ำประกัน
เคททิ้งท้ายในประเด็นการปรับตัวที่ก่อโทษ (maladaptation) ว่า ในช่วง 10 ปีที่ผ่านมา มีความตระหนักรู้ในเรื่องการปรับตัวต่อภาวะโลกรวนเพิ่มขึ้นอย่างมาก และ ADB ก็พยายามทำงานในเรื่องนี้อย่างต่อเนื่อง อย่างไรก็ดี ยังมีความท้าทายอย่างน้อย 2 ประการ ได้แก่ ขอบเขตความรับผิดชอบในการประเมินระหว่างความคุ้มค่าทางการเงินกับผลกระทบจากการลงทุน และการนำผลการประเมินไปสู่การตัดสินใจ
“มันง่ายกว่ามากที่เราจะระบุผลกระทบจากการปรับตัวที่ก่อโทษเมื่อมองย้อนกลับไป ดังนั้น เราจึงต้องพัฒนาการคาดการณ์ความเสี่ยงล่วงหน้าให้ดีขึ้น ซึ่งเรายังมีงานอีกมากที่ต้องทำ” เคททิ้งท้าย
ตั้งคำถามใหม่ เพื่อการเติบโตร่วมกันอย่างยุติธรรม – Asia Research & Engagement Group
“การเงินเพื่อรับมือภาวะโลกรวนเพื่อการเปลี่ยนผ่านอย่างยุติธรรม ไม่ควรหยุดอยู่แค่มาตรฐานขั้นต่ำของการไม่ก่อผลกระทบ คำถามที่ใหญ่กว่าคือ การลงทุนนั้นช่วยให้ชุมชนเติบโตและได้รับประโยชน์จากทรัพยากรรอบตัวได้หรือไม่” เบน แมคคาร์รอน ผู้ก่อตั้งและประธานเจ้าหน้าที่ฝ่ายบริหาร Asia Research & Engagement (ARE) Group
ในภาพใหญ่ เบนมองว่าการเงินเพื่อการรับมือกับภาวะโลกรวนมีแนวโน้มที่ดีขึ้นเรื่อยๆ แต่ปลายทางยังอีกยาวไกล เพราะเมื่อเทียบเม็ดเงินลงทุนในปัจจุบันกับเม็ดเงินที่จำเป็นในการเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานหมุนเวียนและการปรับตัวต่อภาวะโลกรวน ประเทศไทยและประเทศอื่นภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ยังคงห่างไกลจากระดับที่จำเป็น
ในประเด็นชุมชนกับการเปลี่ยนผ่านอย่างยุติธรรม เบนชี้ให้เห็นว่ามุมมองของเรื่องนี้มักมาจาก 2 มุมมอง มุมมองแรกคือ ฝ่ายนักลงทุนที่มักให้ความสำคัญกับผลตอบแทนเป็นหลัก จึงยึดถือเพียงมาตรฐานขั้นต่ำที่สุดคือไม่สร้างผลกระทบต่อชุมชน ซึ่งบางครั้งนำไปสู่ความขัดแย้งระหว่างผลประโยชน์ของชุมชนกับบริษัทและส่งผลกระทบต่อความก้าวหน้าของโครงการ เขาจึงชวนให้นักลงทุนหันมามองในมุมที่สองคือ ตั้งหลักเริ่มจากว่าชุมชนและโครงการจะพัฒนาร่วมกันได้อย่างไร ทั้งสองฝ่ายจะใช้ทรัพยากรในพื้นที่ร่วมกันเพื่อสร้างการพัฒนาได้อย่างไร ซึ่งจะเป็นการพัฒนาที่ยั่งยืนและมีคุณภาพกว่าสำหรับทั้งสองฝ่าย
เบนกล่าวต่อว่าโจทย์ข้อหนึ่งคือ จะทำอย่างไรเพื่อจะช่วยให้ชุมชนมีแผนพัฒนาท้องถิ่นของตัวเอง รวมถึงมีศักยภาพและเงินทุนในการดำเนินงานของตนเอง เพราะเมื่อถึงเวลาหนึ่ง นักลงทุนที่เข้ามาลงทุนในพื้นที่ก็ต้องออกจากพื้นที่ ดังนั้น เงินสนับสนุนจากภาครัฐที่ถึงมือชุมชนโดยแท้จริงจึงเป็นคำตอบของความยั่งยืนของชุมชนในระยะยาว
ข้อเสนอหนึ่งที่น่าสนใจคือ เขาเสนอให้ขยายความหมายของการเปลี่ยนผ่านที่ยุติธรรมให้ครอบคลุมถึง “สัตว์” ทั้งสัตว์ป่า สัตว์เลี้ยง และสัตว์เศรษฐกิจซึ่งล้วนได้รับผลกระทบจากภาวะโลกรวน แต่ไม่สามารถมีส่วนร่วมหรือเรียกร้องในการออกแบบนโยบายและโครงการที่เกี่ยวข้องกับชีวิตของพวกมันได้เลย
เบนทิ้งท้ายว่า นักลงทุนและภาคการเงินอย่างเดียวไม่สามารทำให้เกิดการเปลี่ยนผ่านอย่างยุติธรรมได้ หากไม่มีการปฏิรูปนโยบายเพื่อสร้างสนามแข่งขันที่เป็นธรรม ตัวอย่างที่ดีที่สุดคือการเปลี่ยนผ่านด้านพลังงานในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่ล่าช้า ทั้งที่เป็นพื้นที่ที่มีมีศักยภาพสูงและเทคโนโลยีมีต้นทุนต่ำลงเรื่อยๆ สะท้อนว่าการปฏิรูปนโยบายเพื่อสร้างสนามแข่งขันที่เป็นธรรมเป็นเรื่องที่สำคัญ หากคาดหวังให้เกิดการเปลี่ยนผ่านอย่างยุติธรรม
ชุมชนคือหัวใจของการเปลี่ยนผ่านที่ยุติธรรม – Climate Conectors Programme
“โครงการอาจติดฉลากสีเขียวได้ โดยไม่ได้หมายความว่าจะเป็นโครงการที่เป็นธรรมเสมอไป การเงินเพื่อรับมือภาวะโลกรวนจึงต้องประเมินจากเงินถูกใช้ไปที่ใด ใครได้รับประโยชน์ และชุมชนมีส่วนร่วมตั้งแต่ต้นหรือไม่” ธารา บัวคำศรี ผู้อำนวยการโครงการ Climate Connectors
ธาราชี้ว่าคำถามสำคัญคือเงินลงทุนเพื่อรับมือกับภาวะโลกรวนในประเทศไทยถูกใช้ไปกับสิ่งใดและนำไปสู่ความเป็นธรรมหรือไม่ เพราะบางโครงการที่มีเป้าหมายด้านการรับมือภาวะโลกรวน อาจไม่ได้เป็นโครงการที่ยุติธรรมต่อชุมชนและผู้คนเสมอไป
เขาตั้งข้อสังเกตจากประสบการณ์ว่า บางโครงการขนาดใหญ่ในประเทศไทยมักไม่ให้ความสำคัญกับกระบวนการรับฟังความคิดเห็นจากภาคประชาชน โดยมักเปิดรับฟังความคิดเห็นสั้น ขาดเอกสารข้อมูลที่ครบถ้วน รวมถึงไม่มีระบบติดตามผลหลังอนุมัติโครงการ ซึ่งตรงข้ามกับแนวคิดการเปลี่ยนผ่านที่ยุติธรรมซึ่งให้ความสำคัญกับชุมชนและผู้คน ดังนั้น จึงควรปรับปรุงกระบวนการรับฟังความคิดเห็นเสียใหม่ ไม่ให้เป็นเพียงพิธีกรรมที่ต้องทำตามกฎหมายเท่านั้น
ธาราชี้ให้เห็นถึงความท้าทายในปัจจุบันของการการเปลี่ยนผ่านที่ยุติธรรมในประเทศไทย 2 ประการ
ประการแรก ระบบไฟฟ้าของไทยยังจำกัดโอกาสของประชาชนในการเป็นทั้งผู้ผลิตและผู้ใช้ไฟฟ้า หรือ prosumer อีกทั้งประเทศไทยยังขาดการลงทุนในโครงสร้างโครงข่ายไฟฟ้าให้ทันสมัยเพื่อรองรับพลังงานหมุนเวียน ดังนั้น หากประเทศไทยต้องการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกในภาคพลังงานและเพิ่มสัดส่วนการผลิตไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียน การลงทุนในพลังงานสะอาดต้องมาพร้อมกับการลงทุนในโครงสร้างส่วนนี้เช่นกัน
ประการสอง ภาครัฐยังคงเป็นผู้ลงทุนหลักในการปรับตัวต่อภาวะโลกรวน และเงินทุนส่วนใหญ่ยังมุ่งไปที่ภาคการจัดการน้ำ ซึ่งจนถึงขณะนี้หน่วยงานภาครัฐที่ดูแลเรื่องการจัดการน้ำก็ยังคงไม่สอดประสานกันอย่างมีประสิทธิภาพ
เขาทิ้งท้ายว่าโครงการเพื่อการปรับตัวต่อภาวะโลกรวนควรมีชุมชน ซึ่งเป็นผู้มีส่วนได้ส่วนเสียหลัก เป็นศูนย์กลางในการออกแบบแผนปรับตัวต่อภาวะโลกรวน แต่ชุมชนเพียงฝ่ายเดียวอาจมีองค์ความรู้ที่ไม่เพียงพอ จึงจำเป็นที่ต้องมีผู้เชี่ยวชาญ สถาบันการศึกษา หรือที่ปรึกษาอิสระทำงานเคียงข้างชุมชน เพื่อช่วยพัฒนาและตรวจสอบโครงการให้ตอบสนองต่อทุกฝ่ายมากที่สุด
ผู้ร่วมเสวนาทุกคนต่างเห็นตรงกันว่า การเปลี่ยนผ่านที่ยุติธรรมคือโอกาสสำคัญในการแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อมพร้อมกับบรรเทาปัญหาด้านสังคม และสิ่งหนึ่งที่จำเป็นคือ การมีส่วนร่วมของชุมชนในการกำหนดและพัฒนาพื้นที่ร่วมกับทุกภาคส่วน
